Thủy ngân có những ảnh hưởng nguy hại tới sức khỏe như thế nào?
Còn nhớ năm 2019, Hà Nội xảy ra vụ cháy nổ nhà máy Rạng Đông làm một lượng thủy ngân rò rỉ khiến nhiều người lo lắng và quan ngại. Tuy vậy nhiều độc giả vẫn chưa biết thủy ngân là gì ? Nó ảnh hưởng tới sức khỏe con người như thế nào?...
Ô nhiễm thuỷ ngân có thể gây ra hậu quả nặng nề với môi trường; con người tiếp xúc với thuỷ ngân có thể bị ảnh hưởng đến não bộ.
PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh - Viện Công nghệ sinh học và thực phẩm (ĐH Bách khoa Hà Nội) khẳng định môi trường đã bị ô nhiễm thủy ngân. Nếu cứ duy trì lượng thủy ngân trong môi trường thì cư dân khu vực có nguy cơ sẽ bị nhiễm thủy ngân.
“Hoá chất bay theo bụi trong đám cháy, bản thân hoá chất sinh khí nếu nặng rơi xuống luôn. Tuy nhiên có khí bay xa tích tụ trong không khí khi gặp mưa mới theo nước mưa rơi xuống. Thuỷ ngân rất độc hại, trong nhà máy làm bóng đèn, phích nước thì thuỷ tinh cũng là loại đặc biệt chứ không phải thông thường, đuôi đèn làm bằng kim loạn, lõi phích bằng nhựa, đây là tổ hợp chất độc hại, đã độc hại thì cần phải tránh”, ông Thịnh cho hay.
Theo GS.TS Trần Tứ Hiếu - Nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Môi trường và Sức khỏe cộng đồng, đèn huỳnh quang có chứa một lượng thủy ngân. Thủy ngân ở dạng bình thường đã độc, ở dạng bay hơi cực độc, có thể dẫn tới vô sinh, ung thư và nhiều bệnh tật khác.
Ông Hiếu cũng cho hay, ở Nhật Bản từng có vụ nhà máy hóa chất rò rỉ thủy ngân ra nguồn nước gây ô nhiễm môi trường và sức khỏe kéo dài hàng chục năm sau. “Nhà máy chứa hóa chất độc hại lẽ ra cần phải được di dời khỏi trung tâm thành phố rất lâu rồi. Khi xảy ra sự cố, không chỉ hướng dẫn, doanh nghiệp và chính quyền địa phương cần phải công bố sự thật về mức độ ảnh hưởng, nguy hiểm của những loại hóa chất thất thoát ra môi trường, có nghiên cứu càng sớm càng tốt”, ông Hiếu nói.
1. Thủy ngân là gì và ảnh hưởng của chất này tới sức khỏe
Thủy ngân là kim loại nặng, có ánh bạc, có ký hiệu Hg. Ở nhiệt độ thường, Hg tồn tại trạng thái lỏng và dễ bay hơi, lan rộng ra môi trường xung quanh. Được ứng dụng trong nhiệt kế, chế tạo bóng đèn, dung môi trong phòng thí nghiệm, hỗn hợp hàn răng,…
![tm-img-alt](https://media.moitruongvadothi.vn/images/2022/07/20/9869-1658306713-nhiet-ke-thuy-ngan-bi-vo-co-nguy-hiem-khong-cach-xu-ly-the-nao.jpg)
Hg là chất độc hại gây nguy hiểm tới sức khỏe con người. Theo WHO (tổ chức y tế thế giới) thì chất này là một trong mười nhóm hóa chất độc nhất. Ở dạng kim loại, các hợp chất và muối của Hg rất độc. Khi cơ thể tiếp xúc, hít thở hay nuốt phải các chất trên sẽ gây tổn thương não và gan.
Thủy ngân là chất độc tích lũy sinh học dễ dàng hấp thụ qua da, hệ hô hấp và hệ tiêu hóa con người. Hợp chất hữu cơ của Hg độc hơn hợp chất vô cơ. Hợp chất độc nhất của Hg là metyl thủy ngân, chỉ cần giọt nhỏ rơi vào da có thể gây tử vong.
Bệnh minamata là dạng ngộ độc chất trên làm hệ thần kinh trung ương tê liệt và nội tiết bị rối loạn, ảnh hưởng tới miệng, hàm mặt, răng. Nhiễm độc kéo dài có thể gây tử vong hoặc dị tật bẩn sinh ngay từ trong bụng mẹ.
2. Nguồn lây nhiễm thủy ngân
Với mức độ nguy hiểm như trên, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu các nguồn lây nhiễm, bao gồm:
Kim loại Hg: Tiếp xúc qua con đường không khi và được hít vào phổi. Thể hơi của Hg là nguy hiểm nhất. Chất này được sinh ra từ hoạt động của các nhà máy nhiệt điện, lò đốt rác hoặc cháy rừng, vỡ nhiệt kế,…
Methyl thủy ngân (MeHg): Ngấm vào cơ thể khi ăn các loài cá nước ngọt và nước mặn. Đặc biệt là loài cá lớn, nằm đỉnh chuỗi thức ăn như cá mập, cá vược, cá kiếm,…
![Nhiễm độc Hg do ăn cá biển](https://media.moitruongvadothi.vn/images/2022/07/20/9869-1658306417-20200628-thuy-ngan-2.jpg)
Hợp chất vô cơ: Thấy trong thuốc uống, thuốc xịt muỗi, thuốc mỡ, pin hay một số loại thuốc từ thảo dược. Gây hại khi nuốt, khi hít vào cơ thể.
Thủy ngân phenyl: gặp trong các loại sơn sản xuất nhựa mủ, sơn chống thấm, một số loại mỹ phẩm,… Hợp chất xâm nhập vào cơ thể qua da, qua tiêu hóa hay khi hít phải.
Hg tiếp xúc chủ yếu qua đường thức ăn khi ăn thực vật nhiễm độc và khi ăn đồ hải sản. Hầu như khi tiếp xúc, chất độc trên được hấp thụ vào máu rồi phân phối tới mô não. Ngoài ra còn truyền qua nhau thai đến thai nhị và não thai nhi.
3. Dấu hiệu và triệu chứng lâm sàng
Dấu hiệu sớm khi nhiễm độc được gọi là chứng dị cảm khi thấy tê và đau nhói ở môi, ngón tay. Tùy thuộc dạng tồn tại, thời gian và cường độ tiếp xúc mà có các biểu hiện khác nhau.
Khi tiếp xúc với dạng thủy ngân nguyên tố hoặc thủy ngân vô cơ sẽ gây ra ngộ độc cấp. Còn khi tiếp xúc với dạng hữu cơ sẽ gây ngộ độc mãn tính.
Trường hợp cấp tính: Khi hít phải Hg gây bệnh phổi nặng cấp tính với biểu hiện lúc đầu là: ho, khó thở, đau ngực, đôi khi có thể đi kèm sốt. Triệu chứng sẽ giảm đi trong vòng 1 tuần. Mặc dù vậy, có những trường hợp có diễn biến nặng như suy hô hấp, phù phổi hoặc tử vong.
Trường hợp mạn tính: Có các biểu hiện như chảy nước miếng, viêm lợi, chân tay run rẩy và rối loạn tâm thần kinh. Đối với trẻ em hay quên, mất ngủ, kém ăn, buồn bã hoặc tâm trạng không ổn định. Khi ăn thức ăn chứa độc như cá biển thì triệu chứng có thể sau và ngày hay vài tuần.
Khi nuốt Hg vô cơ (đặc biệt là pin) sẽ có các biểu hiện như đau bụng, buồn nôn hoặc nôn ra máu, niêm mạc miệng bị phỏng sau đó vài ngày thận có thể bị hoại tử cấp phần ống hoặc suy thận, rối loạn chức năng điện giải, có thể gây tử vong.
Biểu hiện bị thần kinh: Khi bị cảm, thần kinh suy nhược, loạn ngôn ngữ và khả năng vận động, thích giác giảm, thần kinh rối loạn, run cơ và có thể tử vong. Ngoài ra, Hg rất độc với các mẹ khi mang thai ăn thường hay ăn cá biển có thể gây sẩy thai, chậm phát triển, tâm thần, bại não, biến dạng chi.
![Tác hại của nhiễm độc Hg lên hệ thần kinh, gây run cơ](https://media.moitruongvadothi.vn/images/2022/07/20/9869-1658306418-20200628-thuy-ngan-3.jpg)
4. Chẩn đoán ngộ độc
Việc chẩn đoán chính xác có ngộ độc hay không cần xác định thời gian phơi nhiễm, các tác nhân vật lý và nồng độ của chất Hg trong cơ thể có tăng cao hay không. Tiêu chuẩn đo chính xác nồng độ chất trên trong máu và nước tiểu phải đo trong vòng 24 giờ.
Ngoài ra thực hiện một số xét nghiệm như thăm dò chức năng gan thận, chụp X – quang tim phổi, phân tích tế bào máu, khí máu.
5. Điều trị ngộ độc Hg
Không ăn thực phẩm bị nhiễm
Loại bỏ tất cả các nguồn Hg mà người bệnh tiếp xúc, nếu nguyên nhân do hải sản thì cần ngừng ăn ngay nguồn đó.
Thay đổi môi trường xung quanh
Nếu nguồn bệnh bắt đầu từ nơi làm việc hoặc khi tiếp xúc với môi trường bị ô nhiễm, thì nên di chuyển bệnh nhân hoặc đổi nơi công tác để các biện pháp chữa trị tốt hơn và đảm bảo bệnh nhân được an toàn hơn.
Liệu pháp thải sắt (Chelation therapy)
Đối với trường hợp nghiêm trọng cần phải điều trị bằng phương pháp liệu pháp thải sắt. Các tác nhân thải sắt kết hợp với kim loại nặng trong máu và nước tiểu để loại bỏ độc tố và kim loại nặng ra khỏi cơ thể. Nhưng bên cạnh đó có những rủi ro, tác dụng phụ và chỉ được bác sĩ chỉ định khi cần thiết.
![Phương pháp liệu thải sắt loại bỏ độc tố Hg](https://media.moitruongvadothi.vn/images/2022/07/20/9869-1658306418-20200628-thuy-ngan-4.jpg)
Ngộ độc thủy ngân có thể gây ra tác dụng phụ kéo dài về sau, vì vậy việc theo dõi và điều trị tùy theo trường hợp nhiễm bệnh cụ thể.
6. Biện pháp phòng tránh ngộ độc
Để phòng ngừa nhiễm độc Hg, cần thực hiện một số biện pháp sau:
Loại bỏ hoặc giảm sử dụng, tiếp xúc các sản phẩm chứa chất trên như bóng đèn, nhiệt kế, pin,…
Khuyến khích sử dụng nguồn năng lượng sạch như gió, mặt trời,…
Không sử dụng trong khai thác vàng và ngưng khai thác trong tự nhiên.
Cần thường xuyên kiểm tra và giám sát chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm.
Khi vỡ nhiệt kế cần dùng bột lưu huỳnh rắc lên (nếu có) hay lòng đỏ trứng gà. Trường hợp k có bột lưu huỳnh thì sơ tán trẻ em và người thân ra vị trí khác. Dùng găng tay, khẩu trang và giấy từ từ hót nhẹ các giọt thủy ngân vào lọ kín tránh gây vỡ các hạt sau đó mở cửa thông thoáng. Quần áo dính Hg cần thay và ngân nước lạnh. Không đổ ra cống rãnh, cần đưa đến đúng nơi quy định./.